Welkom bij Op de pedalen door verhalenFietsen door geschiedenis, mysterie en landschap.Stap op de fiets en ga mee op een ontdekkingsreis door het hart van Westerwolde — waar het land zelf verhalen fluistert. 'Op de pedalen door verhalen' leidt je langs beken, heuvels en grenspaden, maar vooral langs plekken waar de geschiedenis nog hoorbaar is in het landschap.Onderweg fiets je niet alleen van punt naar punt, maar van verhaal naar verhaal. Je rijdt over oude dijken en kanalen, langs bossen en beekdalen, door dorpen en weiden — en steeds stopt de tijd even voor een echo uit het verleden. Hier is het landschap geen decor, maar een verteller.Je komt oog in oog te staan met:<ul><li>Legenden van heksen en witte wieven</li><li>Oorlog en onverwachte wendingen</li><li>Mensen die het land veranderden, zoals Boelo Luitjen Tijdens</li><li>Verhalen van geloof, angst en hoop</li><li>Natuur en cultuur die samen iets unieks vormen</li></ul>Of je nu houdt van natuur, geschiedenis of gewoon een mooie route door het Groningse land, deze fietstocht laat je anders kijken naar wat je onderweg ziet.Laat het landschap spreken — fiets, luister en ontdek de verhalen die Westerwolde heeft achtergelaten.'Op de pedalen door verhalen' heeft een Noord en Zuid variant. Fiets beide routes om niets van de verhalen te missen.Voor de totstandkoming van deze verhalen hebben we in een aantal gevallen gebruik mogen maken van de verhalen uit Mytisch Groningen I en II, geschreven door Sander Blom. Benieuwd naar de andere verhalen in deze boeken? Je kan ze kopen via de website van Sander: <a href="https://sanderblomfilms.nl/boeken/" rel="noopener noreferrer">Boeken - Sander Blom Films.</a>

Op de pedalen door verhalen

Zo Groningen

Verhalenroutes

Verhalen

Alternatieve routes

Op pedalen door verhalen - Route Noord

Op pedalen door verhalen - Route Zuid

Wie over de weg tussen Veele en Wedde fietst, ziet in eerste instantie een bescheiden verhoging in het landschap: een zandrug die zo’n tweeënhalve meter boven de akkers uitsteekt. Maar laat je niet bedriegen door de rust van de natuur. De lokale bevolking noemt deze plek de Giezelbaarg, oftewel de Geselberg. Een naam die al eeuwenlang een schaduw werpt over dit gebied.Het verhaal van de Geselberg kwam aan het begin van de 20e eeuw op gruwelijke wijze tot leven. Een landarbeider was de grond aan het egaliseren toen zijn schop op iets hards stuitte. Geen steen, maar botten. Er kwamen twee skeletten naar boven.Het meest ijzingwekkende? Om de hals van een van de skeletten zat een zware ijzeren ketting met een stok: een wurgketting. De arbeider zag er wel brood in en stelde de resten tegen betaling tentoon in een schuur, maar de overheid greep in. Het onderzoek dat volgde, legde een gitzwarte bladzijde uit de Groningse geschiedenis bloot.Eeuwenlang was dit een galgenveld. Hier werden misdadigers getoond aan de wereld als afschrikwekkend voorbeeld. Maar de donkerste jaren braken aan tussen 1587 en 1597. In die tijd regeerde de angst en het bijgeloof, aangewakkerd door de Malleus Maleficarum (de Heksenhamer), een berucht handboek over hoe je heksen kon herkennen en vernietigen.Vanuit de nabijgelegen Burcht van Wedde maakte de drost jacht op mannen en vrouwen die ervan beschuldigd werden een verbond met de duivel te hebben.De beschuldigden werden onderworpen aan gruwelijke verhoren. De beruchte waterproef was een favoriet: bleef je drijven? Dan was je een heks. Zonk je? Dan was je onschuldig, maar vaak al verdronken. Wie bleef ontkennen, werd op de pijnbank uitgerekt of met vuur bewerkt tot de gewenste bekentenis volgde.Uiteindelijk vonden tweeëntwintig mensen hier hun einde op de brandstapel. Eenentwintig van hen werden levend verbrand; de tweeëntwintigste was tijdens de martelingen al bezweken, maar moest alsnog symbolisch door het vuur worden verteerd. De familie van de slachtoffers kreeg na afloop vaak ook nog de rekening voor het proces en het hout van de brandstapel gepresenteerd.Hoewel de laatste executies pas in 1803 stopten, bleef de Geselberg in het collectieve geheugen gegrift. Vandaag de dag vind je er een gedenksteen. Het is een plek om even van je fiets te stappen en stil te staan bij de tweeëntwintig 'heksen' die hier in de vlammen verdwenen.Kijk voor je je weg vervolgt eens naar de bomen en de wind die over de verhoging waait. Men zegt dat op mistige avonden de 'Witte Wieven' van het moeras nog steeds een dansje maken rond de voet van de berg, als een laatste eerbetoon aan de onschuldigen die hier het leven lieten.

De Geselberg

Waar de grond nog altijd fluistert

Abeltjeshuis: een huis in het grensgebied.De naam Abeltjeshuis verwijst waarschijnlijk naar een bewoner of familie met de naam Abel of Abeltje. Zulke plaatsnamen komen in Groningen en Wester-wolde vaker voor: kleine nederzettingen of boerderijen kregen eenvoudigweg de naam van degene die er woonde. In een landschap met weinig bebouwing waren zulke aanduidingen praktisch en herkenbaar.Langs de rand van het vroegere Bourtangermoeras lagen verspreid kleine boerderijen op zandruggen en hogere stukken grond. Daar konden mensen wonen zonder voortdurend last te hebben van water en veen. Abeltjeshuis was vermoedelijk zo’n plek.Tot ver in de negentiende eeuw was dit gebied dunbevolkt en moeilijk toegankelijk. Het moeras bepaalde waar je kon lopen, werken en wonen. Boerderijen stonden vaak geïsoleerd, soms op aanzienlijke afstand van dorpen als Bourtange.Bewoners leefden hier van kleinschalige landbouw, veeteelt en wat het landschap verder bood. Tegelijkertijd lag deze streek op een belangrijke overgang tussen Nederland en het Duitse achterland. Dat maakte het gebied geschikt voor handel, maar ook voor smokkel. Vooral in tijden van belastingverschillen en politieke spanningen werd de grens intensief gebruikt door mensen die goederen ongemerkt wilden verplaatsen.De omgeving van Abeltjeshuis lag bovendien dicht bij een militair strategisch gebied. Vanaf de zestiende eeuw kreeg Bourtange een belangrijke rol in de verdediging van het noorden van de Republiek. De vesting bewaakte een van de weinige doorgangen door het moeras richting Groningen.Hoewel Abeltjeshuis zelf geen militaire functie had, maakte het wel deel uit van dit grenslandschap. Boerderijen in de omgeving lagen letterlijk in de schaduw van een grens die in de loop van de eeuwen meerdere keren politiek van betekenis veranderde, maar voor bewoners vooral een dagelijks gegeven bleef.Vandaag is Abeltjeshuis geen grote nederzetting en geen plek met een uitgebreide overlevering. Juist daarom is de naam bijzonder. Hij herinnert aan een tijd waarin één huis voldoende was om een plek op de kaart te zetten.Wie hier fietst, rijdt door een gebied dat ooit aan de rand van het bewoonbare lag. Plaatsnamen als Abeltjeshuis zijn stille sporen van de mensen die hier toch hun bestaan opbouwden — tussen veen, grens en vesting.

Abeltjeshuis

Huis in het grensgebied

De Pekel Aa – water met een randjeDe Pekel Aa is geen brede rivier. Ze kronkelt door het land, langs akkers en dorpen, vaak half verscholen achter riet en gras. Wie haar volgt, merkt dat ze zich niet laat dwingen. Ze zoekt haar eigen weg, traag maar vasthoudend.De naam verwijst naar zout en veen. Naar grond die nat was, scherp rook en moeilijk te bewerken bleek. Het water was onbetrouwbaar. Soms rustig, soms ineens hoog. Boeren leerden al vroeg dat je de Pekel Aa niet moest onderschatten.Langs de oevers ontstonden nederzettingen. Mensen leefden met het water, maar nooit zonder argwaan. Bruggen waren schaars, paden kwetsbaar. In natte tijden werd de Aa een grens. Niet alleen tussen percelen, maar tussen wel en niet kunnen gaan.’s Avonds hing er vaak mist boven het water. Het licht brak vreemd op het oppervlak en geluid droeg ver. In zulke uren leek de beek groter dan ze werkelijk was. Verhalen deden de ronde over dieren die spoorloos verdwenen en karren die vastliepen waar de grond plots meegaf.Toch bracht de Pekel Aa ook leven. Ze voedde het land, trok vogels aan en bepaalde waar mensen zich vestigden. Zonder haar geen akkers, geen dorpen, geen routes door dit deel van Westerwolde.Later werd het water gekanaliseerd en beteugeld. De scherpe rand ging eraf. Maar wie goed kijkt, ziet nog altijd de oude bochten. De plekken waar de Pekel Aa ooit afweek van wat men van haar vroeg.

Pekel-Aa

Water met een randje

Bij Sellingen ligt de Hasseberg, een verhoging in het landschap die zijn naam dankt aan een lokale sage. Het verhaal werd in 1924 opgeschreven om het dorp een eigen legende te geven, maar grijpt terug op oudere motieven uit het volksgeloof van Westerwolde.Volgens de overlevering leefden er in het moeras heksen, trollen en witte wieven. Eén van hen stond bekend als Heksje Hasje. Ze had het altijd koud, niesde vaak en werd daardoor door anderen bespot. Uiteindelijk verliet ze het moeras en vestigde zich op een heuvel.’s Avonds stookte Hasje een vuur om warm te blijven. Reizigers die in het donker door het moeras trokken, zagen het licht en konden zich eraan oriënteren. Zo bood de heuvel een veilige plek om te wachten tot het daglicht terugkeerde. Voor wie te goeder trouw was, werd het vuur een redding.Maar Hasje was ook waakzaam. Wanneer zij kwaadwillenden naderde zag, doofde ze het vuur. In één verhaal trekt een koning met een kar vol goud door het moeras. Zijn rijkdom zou hij hebben vergaard door uitbuiting. Wanneer hij het licht volgt, verdwijnt het plots. De kar raakt van het pad en zinkt weg in het moeras, samen met de koning en zijn schat.De heuvel werd bekend als Hasjesberg, later verbasterd tot Hasseberg. Met zijn hoogte van 14,2 meter is het een van de hoogste natuurlijke punten van Groningen. Volgens het verhaal verliet Hasje later de streek en streek neer in Duitsland, bij een plek die nog altijd Hasselberg heet.Of het verhaal waar is, valt niet te bewijzen. Archeologisch onderzoek vond geen spoor van de vermeende schat. Maar de naam bleef, net als het verhaal — als verklaring voor een plek die al eeuwen tot de verbeelding spreekt.LET OP: Vanaf dit punt heb je de mogelijkheid om korte van de route af te wijken en een bezoek te brengen aan De Hasseberg, op 1 kilometer vanaf hier. Keer na dit bezoek hier weer terug om je weg verder te vervolgen.

Heksje Hasje

Een chronisch verkouden heks

Bij Sellingerbeetse lag Kamp De Beetse, een werkkamp dat werd gebouwd in de jaren vóór de Tweede Wereldoorlog. Het kamp maakte deel uit van de werkverschaffing en was bedoeld om werklozen onder te brengen die werden ingezet bij ontginning en infrastructuur.Vanaf 1939 werd het kamp beheerd door de Rijksdienst voor de Werkverruiming. Werkloze mannen uit heel Nederland woonden hier en werkten aan het ontginnen van heide, het aanleggen van wegen en bossen en later ook bij de aardappeloogst. Het kamp was groot en bood plaats aan bijna vierhonderd mannen, onder leiding van een beheerder.In de oorlogsjaren veranderde de functie van het kamp meerdere keren. Na het vertrek van de eerste bewoners stonden de barakken enige tijd leeg. In 1944 werd het kamp opnieuw gebruikt, ditmaal als doorgangskamp voor Nederlandse mannen die werden ingezet voor arbeid in Duitsland. Zij werkten tijdelijk bij boeren in de omgeving, maar werden later alsnog gedeporteerd.Begin 1945 kreeg het kamp opnieuw een andere bestemming. NSB-vrouwen en -kinderen, die na hun vlucht naar Duitsland terugkeerden en elders niet welkom waren, werden hier tijdelijk ondergebracht.Na de bevrijding werd Kamp De Beetse een interneringskamp. NSB’ers en SS’ers werden hier vastgehouden in afwachting van verdere berechting. Deze laatste fase duurde tot 1948. Daarna werd het kamp grotendeels afgebroken.Vandaag herinnert nog één barak aan deze plek. Die werd in 2014 gerestaureerd en vertelt het verhaal van een kamp dat telkens opnieuw werd ingevuld, maar steeds verbonden bleef met dwang, onzekerheid en ingrijpende veranderingen in het leven van zijn bewoners.Wie hier langs komt, staat op een plek waar geschiedenis zich bleef herschrijven — afhankelijk van de tijd en de macht die erover beschikte.

Kamp De Beetse

Een plek met vele gezichten

De Lethe ligt ten oosten van Bellingwolde, langgerekt langs de Duitse grens. Tegenwoordig is het een rustig buurtschap, maar dat is lange tijd anders geweest. De ligging aan de rand van het land bepaalde hier het dagelijks leven.In de 18e eeuw werden verdedigingswerken aangelegd: een redoute, een flèche en de Soldatendijk. Ze moesten het gebied beschermen, maar kregen al snel een andere functie. De werken werden vooral gebruikt om smokkel tegen te gaan, want de grens bood kansen én risico’s.In de 19e eeuw was smokkel voor veel bewoners bittere noodzaak. De meeste inwoners hadden geen vast inkomen en leefden van het verplaatsen van goederen over de grens. Alles wat aan de ene kant goedkoper was dan aan de andere, werd meegenomen. Vooral jenever speelde daarbij een grote rol.Het smokkelen was gevaarlijk. De grens werd bewaakt door commiezen die patrouilleerden en soms met scherp schoten. Bewoners ontwikkelden slimme manieren om elkaar te waarschuwen: deuren, wasgoed en afgesproken signalen gaven aan of de kust veilig was. Smokkelwaar werd verborgen in varkensblazen en kon bij dreigend gevaar snel worden weggewerkt.Het was een voortdurend kat-en-muisspel. Soms wonnen de smokkelaars, soms de grensbeambten. De verhalen over list en bedrog, misleiding en ontmaskering gingen van mond tot mond en werden onderdeel van het leven in De Lethe.In de loop van de 20e eeuw verdween de smokkel langzaam. Met het wegvallen van grenscontroles verloor de grens haar betekenis als scheidslijn. De Lethe werd weer een rustig gehucht, omgeven door natuur.Wie hier vandaag langs komt, ziet weinig dat nog aan die tijd herinnert. Maar achter de stilte gaan verhalen schuil over leven op de grens, waar overleven vaak belangrijker was dan regels.

De Lethe

Leven op de grens

Wie vroeger in de schemering door het veen trok, kon soms een vreemd licht zien bewegen boven het land. Kleine, flakkerende schijnsels die leken te zweven net boven de grond. Deze verschijnselen werden hiplichten genoemd.Volgens oude overleveringen waren hiplichten de zieltjes van ongeboren of doodgeboren kinderen, die nooit waren gedoopt. Men geloofde dat zij geen rust konden vinden en daarom bleven rondwaren op plekken waar water en land in elkaar overgingen, zoals veen en moeras.De lichten werden gezien als waarschuwing. Wie ze volgde, zou kunnen verdwalen of in gevaar komen. Daarom leerden ouders hun kinderen om bij het zien van hiplichten stil te blijven staan, om te keren of een gebed te prevelen. Zo werden angst en voorzichtigheid met elkaar verweven.Later probeerden mensen het verschijnsel te verklaren als een natuurverschijnsel. Gassen uit rottend veen, die licht konden geven, zouden de oorzaak zijn. Toch bleef de betekenis bestaan. Voor veel bewoners hoorden de hiplichten bij het landschap en bij de verhalen die men elkaar doorgaf.Wie nu door het veengebied wandelt, ziet meestal alleen duisternis en stilte. Maar bij avondschemering kan het licht soms anders lijken — en dan is het oude verhaal nooit ver weg.

Hiplichten

Licht boven het veen

Bij Jipsinghuizen lag vroeger een kleine heuvel die bekendstond als de Spinberg. Van de verhoging zelf is weinig meer over, maar de verhalen die eraan verbonden zijn, leven voort in de streek.Volgens oude overleveringen woonde hier een zogenoemd spinwief: een wijze vrouw die waakte over het welzijn van de gemeenschap. Zij werd gezien als iemand die zorg en samenhang bracht, niet door macht, maar door aandacht en kennis. In de verhalen spande zij geen web om te vangen, maar om te beschermen.Het spinnen van draden speelde een centrale rol. Uit losse wol maakte het spinwief een sterke draad, symbool voor zorg, verbinding en geborgenheid. Zo stond de Spinberg voor een plek waar mensen bescherming vonden, niet alleen lichamelijk, maar ook sociaal.De legende weerspiegelt het belang dat in het vroege Westerwolde werd gehecht aan onderlinge zorg en gemeenschapszin. In een gebied waar het leven vaak zwaar was, boden zulke verhalen houvast en richting.Hoewel de Spinberg als landschappelijk punt vrijwel verdwenen is, blijft de betekenis bestaan. De naam leeft voort en herinnert aan een tijd waarin zorg en samenleven werden verbeeld in verhalen — eenvoudig, maar diep geworteld in het landschap.

De Spinberg

Het verhaal van het Spinwief

In 1912 werd de Stoomtramwegmaatschappij Oostelijk Groningen opgericht. Vanaf dat moment reed er een stoomtram tussen Ter Apel en Delfzijl. Jarenlang vervoerde zij mensen, turf, landbouwproducten en andere goederen door het oosten van de provincie.De tram stond bekend om haar lage snelheid en kreeg al snel de bijnaam ‘Ol Graitje’. Ze was niet snel, maar wel betrouwbaar. Dorpen en gehuchten raakten via het spoor met elkaar verbonden en voor veel bewoners werd de stoomtram een vast onderdeel van het dagelijks leven.Tot 1948 bleef de tram rijden. Daarna verdween zij uit het landschap, maar niet uit het geheugen. Veel inwoners bewaren nog altijd verhalen over reizen, ontmoetingen en vertragingen onderweg. De herinneringen zijn vaak warm en verbonden met een tijd waarin het leven zich in een rustiger tempo afspeelde.Hoewel de rails verdwenen zijn, zijn de sporen van ‘Ol Graitje’ nog steeds te vinden. Gebouwen, tracés en andere restanten herinneren aan het tramnetwerk dat ooit door Oostelijk Groningen liep. In 2013 werden bij verschillende locaties informatiebordjes geplaatst om dit verleden zichtbaar te houden.Wie vandaag door het gebied trekt, volgt soms ongemerkt het oude spoor. ‘Ol Graitje’ rijdt niet meer, maar haar route en verhalen blijven deel uitmaken van het landschap.

‘Ol Graitje’

De stoomtram van Oostelijk Groningen

Na de Vrede van Münster in 1648 leek de oorlog voorbij. De Republiek beleefde een periode van groei en welvaart, maar de rust hield geen stand. In de jaren 1665 tot 1667 raakte het land opnieuw verwikkeld in strijd, ditmaal tijdens de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog.De bisschop van Münster koos daarbij de zijde van Engeland. Zijn doel was Groningen innemen. De sterke vesting Bourtange lag echter in de weg. Om deze te omzeilen liet hij bij Sellingen een drijvende weg aanleggen door het Bourtangermoeras, opgebouwd uit bomen, planken en deuren.In september 1665 sloegen ongeveer achttienhonderd Munsterse soldaten hun kamp op bij Jipsinghuizen. Hun aanwezigheid bleef niet onopgemerkt. Vanuit Winschoten werd in allerijl een klein Nederlands detachement samengesteld. Het telde slechts iets meer dan honderd man.In de vroege ochtend van 26 september 1665 volgde een verrassingsaanval. Met behulp van misleiding wist een verklede koster een wachtersignaal te gebruiken om paniek te zaaien in het kamp. De aanval was kort maar effectief. Ondanks hun grote overmacht sloegen de Munsterse troepen op de vlucht.De slag eindigde in een onverwachte overwinning. Honderden Munsterse soldaten sneuvelden, terwijl de Nederlandse verliezen beperkt bleven. De dreiging voor Groningen was voorlopig afgewend.De slag bij Jipsinghuizen werd geen grote veldslag in de geschiedenisboeken, maar haar betekenis was groot. Hier, in het grensgebied van Westerwolde, werd een aanval op de stad Groningen voorkomen. Het landschap keerde terug naar rust, maar het verhaal bleef.Wie hier vandaag langs komt, ziet weinig dat nog aan strijd herinnert. Toch markeert deze plek een moment waarop een kleine groep het verschil maakte — op een stille plek aan de rand van het land.

Jipsinghuizen

De slag die Groningen behoedde

Aan de Rhederweg in Bellingwolde staat een gebouw dat jarenlang symbool stond voor de grens. De grenspost werd op 3 oktober 1956 officieel in gebruik genomen en verving een oudere post die verder van de grens lag. Vanaf dat moment kon al het verkeer hier de grens passeren.De opening betekende meer dan alleen toezicht. De nieuwe grenspost zorgde voor een kortere en directe verbinding tussen Noord-Nederland en Noord-Duitsland. Routes richting Oldenburg, Bremen en Hamburg werden toegankelijker, wat handel, verkeer en contact over de grens vergemakkelijkte.Decennialang was de grenspost een vaste plek van controle. Douaniers en marechaussees bepaalden wie mocht doorreizen en wie niet. Voor velen stond het gebouw symbool voor wachten, papieren tonen en het besef dat hier een landsgrens lag.In 1993 kwam daar een einde aan. Met het verdwijnen van de grenscontroles verloor de post zijn oorspronkelijke functie. Het gebouw bleef achter als stille herinnering aan een tijd waarin grenzen tastbaar en bewaakt waren.In 2020 kreeg de grenspost een nieuwe toekomst. Het pand werd aangekocht om te worden gerestaureerd en opnieuw in gebruik genomen. Waar ooit werd gecontroleerd, wordt nu gewerkt en samengekomen.Wie hier vandaag langs komt, staat niet langer stil bij een grens die scheidt, maar bij een plek die vertelt hoe grenzen kunnen veranderen — van barrière naar verbinding.

Grenspost Bellingwolde

Van controle naar verbinding

Oudeschans is als voormalig vestingdorp lang niet zo bekend als Bourtange, maar ook hier zijn de vroegere wallen en de slotgracht nog heel goed te herkennen in het landschap. De plaats ontstond in het midden van de zestiende eeuw toen er een spuisluis werd aangelegd in de Westerwoldse Aa. Destijds lag deze plek nog aan de oever van de Dollard.Het was dan ook een strategisch belangrijke plek, want met de sluis kon het achterliggende land onder water worden gezet om vijandelijke legers tegen te houden. Daarom besloot Willem Lodewijk van Nassau in 1593, midden in de Tachtigjarige Oorlog, om hier een schans (vesting) aan te leggen. Vandaar ook de oorspronkelijke naam: Bellingwolderschans.Met maar liefst 150 zeeschepen werd in korte tijd alles aangevoerd dat nodig was voor een heuse vesting. Men bouwde barakken en met scheppen en kruiwagens werden de vestingwallen opgeworpen. Over het water kwamen gereedschappen, aardewerk, kookspullen en glaswerk hiernaartoe. En ook de kanonnen en munitie mochten natuurlijk niet ontbreken.Het was pas enkele decennia later, toen Nieuweschans werd aangelegd, dat de naam Oudeschans ontstond. Zo werd de vesting tweehonderd jaar lang vooral bevolkt door militairen: piekeniers, musketiers en kapiteins. In 1672 werd er veel gevochten. Bommen Berend veroverde Oudeschans nadat hij bij Bourtange in de verdedigers zijn meerdere had moeten erkennen. Maar het duurde niet lang voordat de schans heroverd werd door Carl von Rabenhaupt, aanvoerder van de Groningse legers.Langzaamaan kwamen steeds meer gezinnen van de militairen in de vesting te wonen. Zo ontstond een heus dorp. Door de indijking van het land ten noorden van Oudeschans en het omleggen van de waterloop van de Westerwoldse Aa verloor de plek haar strategische belang. In 1814 werd de verwaarloosde vesting ontslagen van haar militaire functie.In de twintigste eeuw werd er veel archeologisch werk verricht in de voormalige vesting. Er verrees een vestingmuseum, een nauwkeurige replica van de ophaalbrug werd geïnstalleerd en de verdedigingswallen werden duidelijk blootgelegd in het landschap. Tegenwoordig is Oudeschans een beschermd dorpsgezicht en wonen er circa 150 mensen.

Oudeschans

Het kleinste vestingsdorp van Nederland

Stel je voor: je fietst hier nu over stevige paden, maar eeuwenlang was dit een plek waar je liever niet kwam. Je bevindt je op een 'tange': een smalle, zanderige rug die als een eenzame ruggengraat door het verraderlijke Bourtangermoeras liep. Wie van Duitsland naar Groningen wilde, moest hierlangs. Er was simpelweg geen andere weg door de zuigende modder.In de 16e eeuw was dit een strategisch schaakbord. Terwijl de Tachtigjarige Oorlog woedde, zag Willem van Oranje dat deze smalle doorgang de sleutel was tot de stad Groningen. Hij gaf opdracht een fort te bouwen om de Spaanse bevoorrading af te knijpen. Het begin was moeizaam — de Spanjaarden lieten zich niet zomaar wegjagen — maar in 1593 verrees hier een onverwoestbaar symbool van macht: de vijfpuntige ster in het moeras.Bourtange kreeg al snel de reputatie 'onneembaar' te zijn. En dat was niet alleen te danken aan de dikke muren, maar ook aan de koppigheid van de Groningers.In 1672 stond de beruchte bisschop van Münster, beter bekend als Bommen Berend, voor de poorten. Hij wist dat hij het fort met geweld niet kon kraken, dus probeerde hij het met list. Hij bood de bevelhebber van de vesting, Kapitein Prott, een fortuin aan: 200.000 goudgulden (een astronomisch bedrag in die tijd) als hij de poorten zou openen.Het antwoord van Prott? Hij liet de bisschop weten dat hij zelf nog wel 200.000 kogels had liggen om hem te begroeten. Bommen Berend droop af; Bourtange bleef onverslagen.Na 1851 verstomden de kanonnen. De vesting werd een slaperig boerendorp. De grachten werden gedempt, de wallen afgegraven en de soldaten maakten plaats voor schapen. Het 'moeraseiland' dreigde te verdwijnen in de vergetelheid.Maar de geschiedenis liet zich niet begraven. In de jaren '60 besloot men het dorp terug te brengen naar haar glorietijd. Alles wat je nu ziet — de ophaalbruggen, de officierswoningen, de geur van kruit en vers gemaaid gras — is een reconstructie van het jaar 1742.Hiermee zijn we bijna aan het einde gekomen van de route Dwalen door verhalen (Zuid). Terwijl je dwaalde door de verhalen was de grond onder je wielen doordrenkt van verhalen over verraad, geschiedenis, mythische figuren, standvastigheid en een onmogelijke strijd tegen het water. Nog niet flauw van deze verhalen en de prachtige omgeving? Fiets dan ook de 'Noord' variant van deze route!

Bourtange

Het Onneembare Eiland in het Moeras

Blijham ligt rustig tussen akkers, bosjes en water. Een dorp waar niets lijkt te haasten. Ooit bestond het uit twee losse kernen, Kerhorn en Molenhorn, gescheiden door open land. Pas na de oorlog groeiden ze langzaam naar elkaar toe, alsof het dorp zichzelf bijeenbracht.Langs het kronkelende kanaal en tussen oude boerderijen voel je nog steeds dat agrarische verleden. Veel huizen dragen sporen van generaties die hier leefden, werkten en bleven. Blijham is geen dorp van grote gebaren, maar van aandacht en verbondenheid.Wie hier fietst of wandelt, merkt hoe het landschap het tempo bepaalt. Blijham nodigt je uit om even mee te bewegen — en de rust toe te laten.

Blijham

Een dorp dat naar elkaar toe groeide

In de verhalen rond het Bourtangermoeras duikt ook de naam Lange Hilvert op. Hij zou hebben geleefd aan de rand van het moeras, in de omgeving van Jipsinghuizen. Over wie hij precies was, lopen de meningen uiteen, maar in de overleveringen is hij nooit zomaar een man geweest.Hilvert werkte als knecht bij boeren in het gebied. Hij was lang, zwijgzaam en keek mensen aan op een manier die hen onrustig maakte. Al snel gingen er geruchten. Waar Hilvert verscheen, leek het ongeluk niet ver weg. Eerst stierf een varken zonder duidelijke reden. Kort daarna zakte ook het paard bij de wagen plotseling in elkaar. De boerderij werd stiller, zwaarder, alsof er iets verkeerds was binnengeslopen.De boer en zijn vrouw vertrouwden het niet meer. Toen Hilvert op een dag niet thuis was, besloten ze zich te beschermen. Alles wat een steel had — bezems, stokken, gereedschap — werd in kruisen neergelegd, in huis en rond het erf. Zo hoopten ze het kwaad buiten te houden, zoals men dat vroeger deed.Toen Hilvert terugkwam, zag hij wat er was gebeurd. Hij keek zwijgend rond, draaide zich om en liep weg. Niemand zag hem ooit nog terug.Of Lange Hilvert werkelijk heeft bestaan, is nooit bewezen. Maar zijn verhaal past in een tijd waarin het moeras werd gezien als een plek vol krachten die men niet begreep. Waar mist en stilte ruimte lieten voor angst, en waar mensen verklaringen zochten voor wat ze niet konden duiden.Wie nu door het gebied wandelt, ziet vooral rust en natuur. Toch dragen sommige plekken nog steeds de echo van oude verhalen — en van figuren als Lange Hilvert, die nooit helemaal zijn verdwenen uit het veen.

Lange Hilvert

Een schim uit het veen

Nadat de nederzetting Apell aan de Orde van het Heilig Kruis was geschonken, stuurde men in 1465 enkele priesters en lekenbroeders op pad om hier een nieuw klooster te stichten. De bouw van dat kloostercomplex (compleet met poortgebouw, gastenverblijf, watermolen en bak- en brouwhuis) duurde maar liefst honderd jaar. Het nieuwe klooster werd Domus Novae Lucis gedoopt: Huis van het Nieuwe Licht.Maar niet lang na de oplevering gaat het al fout. In 1593 veroveren de legers van prins Maurits en graaf Willem Lodewijk de regio en het jaar daarop de stad Groningen: de reformatie van Groningen. Stad en Ommeland gaan deel uitmaken van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en daarmee wordt het protestantisme de officiële godsdienst. Het katholieke geloof wordt afgezworen.Het betekent het einde voor de meeste van de vierendertig kloosters in de provincie. Het mag dan ook een klein wonder heten dat het relatief nieuwe klooster in Ter Apel blijft staan. Toch treed in de jaren daarna het verval in. Stormen, branden en hoge onderhoudskosten zorgen voor problemen en kleine of grote verbouwingen. Een deel van het complex wordt gesloopt.Gelukkig wordt in de jaren ‘30 van de vorige eeuw een grootscheepse restauratie in gang gezet. Wat nog over was van het klooster wordt veiliggesteld voor de toekomst. Nu is het een museum, trouwlocatie en expositieruimte. Het is het enige nog bestaande middeleeuwse plattelandsklooster van Noordwest-Europa.

Orde van het Heilige Kruis

Het verhaal over het enige nog bestaande middeleeuwse plattelandsklooster van Europa

Lang geleden, in de omgeving van het Westerwoldse dorp Onstwedde, waaide een duistere legende rond over een man wiens naam angst en spanning bracht: Roege Wilt. In de volksverhalen die hier generaties lang zijn doorverteld, stond hij bekend als een beruchte schobbejak die zijn sporen van verderf achterliet in de streek rond de Roege Baarg, een zandheuvel nabij de beek de Mussel-Aa.Roege Wilt was geen gewone dorpsbewoner. In de mythen wordt hij beschreven als onbehouwen en brutaal, iemand die dieren mishandelde, stal van zijn buren en met weinig of geen respect voor anderen door het leven ging. Zijn woonplaats was een hol onder de Roege Baarg, waar hij zich verstopte en volgens de overleveringen een bende gestolen goederen verzamelde en vreemde rituelen uitvoerde.Buurtbewoners, geestelijken en gezagsdragers – niemand ontkwam aan zijn kwade streken. Zijn reputatie groeide snel, en al gauw werd zijn naam met angst gefluisterd bij kampvuren en in de boerenstallen. Sommige verhalen vertellen zelfs dat hij met duistere magie speelde en in staat was vreemde krachten te gebruiken, wat zijn mythische status alleen maar versterkte.Uiteindelijk kwam Roege Wilt volgens de vertellingen tot zijn einde in de bossen rond de Mussel-Aa. Op een dag was hij verdwenen, en hoewel er nooit een lichaam is gevonden, fluistert de wind nog altijd zijn naam over de velden en door de kreken van Westerwolde. De legende van de schobbejak die dwars door het land trok zonder spijt of genade leeft voort als een waarschuwing én als een boeiend verhaal uit het rijke volksverhaal van deze streek.

Roege Wilt

De Schobbejak van Westerwolde

Aan het einde van de 18e en in de 19e eeuw veranderde het landschap van Oost-Groningen ingrijpend. De ontginning van het Bourtanger Moeras en de aanleg van het Stadskanaal brachten welvaart langs het kanaal. Turfvaart en landbouw zorgden daar voor groei en bedrijvigheid.In het oostelijke deel van Westerwolde bleef de situatie echter moeilijk. Het moeras hield geen water meer vast en de beken Ruiten Aa, Mussel Aa en Westerwoldse Aa konden het overtollige water vaak niet afvoeren. Overstromingen waren aan de orde van de dag. Oogsten mislukten en de armoede onder de bewoners was groot, ondanks de beschikbare grond.Aan het eind van de 19e eeuw trok deze situatie de aandacht van Boelo Luitjen Tijdens (1858–1904), een jonge herenboer uit Nieuw Beerta. Tijdens was politiek actief en bezocht Westerwolde tijdens een verkiezingstocht. Wat hij daar zag, liet hem niet los. Als lid van de Tweede Kamer zette hij zich in voor structurele oplossingen voor de waterproblemen in de streek.Kort na zijn aantreden richtte hij de Vereeniging ter bevordering der kanalisatie van Westerwolde op. Zijn doel was helder: nieuwe kanalen moesten de wateroverlast verminderen en de regio economische kansen bieden. Opvallend voor die tijd was dat bewoners mochten meedenken over de plannen. Ook in Den Haag kreeg Tijdens brede steun, evenals financiële hulp van boeren uit het Oldambt.In 1900 werd het Waterschap Westerwolde opgericht en werden de plannen definitief goedgekeurd. Tijdens zelf maakte de uitvoering niet meer mee. Hij overleed in 1904, slechts 46 jaar oud.Een jaar later begon de aanleg van het kanaal dat later zijn naam zou dragen. In de jaren daarna volgden ook het Mussel-Aa-kanaal en het Ruiten-Aa-kanaal. De afwatering verbeterde sterk en scheepvaart maakte ontginning en landbouw mogelijk. Westerwolde veranderde blijvend.Vandaag bepalen de kanalen én de opnieuw meanderende beken samen het landschap. Ze herinneren aan een tijd waarin visie en volharding het verschil maakten — en aan een man die de nood van een streek zag en ernaar handelde.

Boelo Luitjen Tijdens

Redder in de nood

De Jeudenkolke – stilte in de WedderbergenTussen Wedde en de Wedderbergen ligt een laagte waar water blijft staan. Een kolk, ontstaan in veen en zand, omgeven door bos en hoogteverschil. Wie hier langs komt, merkt dat het geluid anders wordt. Gedempt. Alsof het land even inhoudt.De naam Jeudenkolke wordt al generaties lang doorgegeven. Over de oorsprong wordt niet veel gezegd. Sommigen houden het op een oude benaming, anderen fluisteren over mensen die hier ooit schuilden of verdwenen. Zeker is dat deze plek lang werd gemeden, vooral in de schemering.In tijden van onrust bood het bos beschutting. Het veen maakte vluchten mogelijk — en gevaarlijk tegelijk. Smalle paden, drassige grond en water zonder zichtbare bodem. Wat eenmaal in de kolk verdween, kwam niet altijd terug. Het water hield vast wat het kreeg.Boeren uit de omgeving waarschuwden hun kinderen om er niet te spelen. Niet met verhalen over monsters, maar met korte zinnen. Blijf daar weg. Dat was genoeg. Want iedereen kende iemand die iemand kende, die hier te dicht bij het water kwam.Later werd het stiller. De paden veranderden, het land werd beter begaanbaar. Maar de kolk bleef. Het water ligt er nog altijd donker tussen de bomen, nauwelijks bewegend. Alsof het herinnert.De Jeudenkolke vertelt geen duidelijk verhaal. Ze bewaart het.Wie hier langsfietst, doet er goed aan even af te stappen. Niet om iets te zien — maar om te voelen waarom sommige plekken geen uitleg nodig hebben.

Jeudenkolke

Stilte in de Wedderbergen

De burcht in Wedde is een iconisch gebouw en het kent een lange geschiedenis, want er is bijna geen ander bouwwerk te bedenken waar zo vaak om gestreden is als dit huis.Omstreeks 1360 rukt het water van de Dollard verder op naar het zuiden. Verdreven van huis en haard besluit Adde Addinga om naar Wedde te trekken, waar hij een stuk land toegewezen krijgt. Daar bouwt hij de eerste versie van de borg. Het is een strategische plek, want een belangrijke weg tussen Groningen en Münster loopt door Wedde en feitelijk controleert de eigenaar van de borg ook de hele streek Westerwolde.De Addinga’s profiteren van deze macht en dat gaat de plaatselijke bevolking steeds meer tegenstaan. Het escaleert in 1475, als een woedende groep boeren en burgers Egge Addinga II vlakbij zijn eigen burcht doodslaan. Drie jaar later roepen de burgers de hulp van de stad Groningen in en wordt de borg veroverd op de Addinga’s en volledig verwoest.Toch wordt de borg herbouwd en niet veel later door de Hertog van Gelre ingenomen. Die maakt er een echte burcht van door een nieuwe gracht, stevige ringmuur, een ophaalbrug en een poortgebouw met cellencomplex toe te voegen. De kerktoren van Vlagtwedde moet er zelfs aan geloven om genoeg bouwmateriaal te krijgen. Die versterkingen kunnen echter niet verhinderen dat de burcht in de jaren daarna vele malen van handen wisselt.Karel V, Staatse troepen onder Lodewijk van Nassau, de Spanjaarden (die meerdere keren stuivertje wisselden met de Staatse troepen) en Munsterse troepen waren allemaal voor kortere of langere tijd eigenaar van de burcht. Het zorgde ervoor dat het complex aan het eind van de 17e eeuw een bouwval was.De meeste delen werden afgebroken, totdat de overheid midden 20e eeuw eigenaar werd. Langzaam werd een begin gemaakt met restauratie en tegenwoordig dient de burcht als museum en kinderhotel voor kinderen die sociaal-maatschappelijk uit de boot dreigen te vallen.Verhaal: Sander Blom

Burcht Wedde/ De Addinga's

Een rijke geschiedenis

De Hasseberg ligt ongeveer twee kilometer ten oosten van Sellingen en vormt het hoogste natuurlijke punt van de provincie Groningen. Met een hoogte van 14,2 meter boven NAP is het geen berg, maar een bescheiden heuvel. Net achter de top loopt de grens met Duitsland.De verhoging ontstond in de ijstijd. Een gletsjer stuwde hier grond op die oorspronkelijk uit Scandinavië afkomstig was. Zo liet het ijs een blijvend spoor achter in een verder vlak landschap. Door de eeuwen heen werd de Hasseberg regelmatig genoemd in geschiedschrijving, juist vanwege deze opvallende hoogte.Aan de flanken van de Hasseberg ligt natuurbegraafplaats Laude. Dit gebied maakt deel uit van een groter natuurgebied van ongeveer zestig hectare. Binnen dat gebied is een deel bestemd voor natuurbegraven, waarbij de opbrengsten direct worden gebruikt voor het beheer van het landschap.Het terrein kent duidelijke hoogteverschillen en een afwisseling van oud en jong bos. In het oude loofbos groeien onder meer eiken, essen en beuken. Hier leven verschillende vogelsoorten, terwijl het jongere bos ruimte biedt aan soorten die houden van beschutting en rust. Samen vormen zij een gevarieerd en levend landschap.Wie hier wandelt, beweegt zich door een gebied waar natuur, geschiedenis en stilte samenkomen. De Hasseberg is geen hoge top, maar in het Groningse landschap markeert zij een bijzonder punt — gevormd door ijs, behouden door natuur en gedragen door de tijd.

De Hasseberg

Hoogte in het landschap

Het Liefstinghsbroek is een klein, maar bijzonder natuurgebied in het oosten van Groningen. Met een oppervlakte van ongeveer twintig hectare ligt het verscholen in het dal van de Ruiten Aa. Het gebied oogt ongerept en afgesloten van de tijd.Het bos bestaat uit oude loofbomen, natte laagten en moerasachtige delen. Water en bos lopen hier in elkaar over. Deze omstandigheden maakten grootschalige ontginning onmogelijk, waardoor het gebied eeuwenlang grotendeels met rust werd gelaten.Het Liefstinghsbroek geldt als het oudste bos van de provincie Groningen. Terwijl het omliggende landschap veranderde door ontginning, kanalisatie en landbouw, bleef dit stukje natuur behouden. Het bos vertelt daarmee een ander verhaal: dat van langzaam groeien, vergaan en opnieuw ontstaan.Vanwege deze bijzondere waarden werd het gebied in 2013 aangewezen als Natura 2000-gebied. Daarmee kreeg het bos een beschermde status, bedoeld om het landschap en de bijbehorende planten en dieren te behouden voor de toekomst.Wie hier langs komt, wandelt niet door een aangelegd park, maar door een restant van het landschap zoals het er ooit uitzag. Het Liefstinghsbroek is geen groot gebied, maar wel een stille getuige van de lange geschiedenis van Westerwolde.

Het Liefstinghsbroek

Oud bos, stille getuige

In april 1945 bereikte de oorlog ook in het zuiden van Westerwolde zijn beslissende fase. De Duitse bezetting stond onder druk, maar de bevrijding ging niet zonder strijd. Bruggen waren vernield en wegen onveilig, waardoor de opmars langzaam verliep.In en rond Vlagtwedde en Veele trokken geallieerde troepen door het gebied. Belgische parachutisten en Poolse soldaten speelden daarbij een belangrijke rol. Zij bevochten Duitse eenheden die zich hardnekkig verzetten, vooral rondom strategische wegen en dorpskernen.De gevechten veroorzaakten schade aan huizen en boerderijen. Inwoners zochten beschutting en wachtten af. Voor velen was het onduidelijk hoe lang de strijd nog zou duren en wie de volgende dag zou halen.Na enkele dagen kwam er een einde aan de gevechten. De Duitse troepen trokken zich terug en de dorpen werden bevrijd. Voor de bevolking betekende dit het einde van jaren van onzekerheid, al werd de vreugde overschaduwd door verlies en verwoesting.Langs de wegen en in de dorpen herinneren monumenten aan de militairen die hier hun leven lieten. Ze markeren de plekken waar vrijheid werd bevochten en waar de oorlog een blijvende indruk achterliet.Wie hier vandaag langs komt, beweegt zich door een landschap dat de sporen van die dagen nog altijd draagt. De bevrijding van Vlagtwedde en Veele was geen plots moment, maar het resultaat van een moeizame en kostbare strijd.

Vlagtwedde & Veele

Bevrijding in april 1945

De Ruiten Aa is de beek die dwars door dit deel van Westerwolde stroomt. Voor een beek van deze omvang is het dal opvallend breed. Dat verraadt haar verleden. Eeuwenlang slingerde het water hier vrij door het landschap. De oude bochten en meanders zijn nog altijd zichtbaar in het reliëf van het land, als littekens van een rivier die ooit haar eigen weg bepaalde.Sinds de aanleg van het Ruiten-Aa-Kanaal en het Mussel-Aa-Kanaal speelt de beek geen hoofdrol meer in de waterafvoer. Toch is zij niet verdwenen. Ze leeft voort, rustig en onopvallend, maar met een geschiedenis die dieper reikt dan het landschap alleen.De bossen langs de Ruiten Aa behoren tot de oudste van Westerwolde. Hier zijn nog restanten te vinden van oeroude bosstructuren. Boomsoorten hebben zich hier op natuurlijke wijze verspreid, zonder menselijk ingrijpen. Daardoor zijn er bijzondere lijnen van bomen ontstaan die niet zijn aangeplant, maar gegroeid. Ook al fiets je er niet direct langs, het nabijgelegen Liefstinghsbroek speelt een belangrijke rol in dit netwerk van oude natuur. De natte graslanden en broekbossen maken het gebied bovendien tot een geliefde plek voor vogels en wandelaars.Maar wie vroeger langs de Ruiten Aa liep, zag meer dan alleen natuur.In de volksverhalen was stromend water een grens. De beek vormde een scheiding tussen veilig land en het onbekende. Men geloofde dat het water ’s nachts anders was dan overdag. Dan zou het fluisteren, vooral in de bochten waar het langzaam draaide en stil leek te staan. Op zulke plekken, zo zei men, kon je witte wieven zien — nevelachtige vrouwenfiguren die boven het water zweefden en reizigers op dwaalwegen brachten.Ook werd verteld dat de Ruiten Aa soms mensen “terugriep”. Wie te lang bleef kijken naar het stromende water, kon zijn gedachten verliezen. Daarom werd kinderen geleerd nooit alleen bij de beek te spelen, en zeker niet bij schemering. Het water onthield alles wat het had gezien, zo geloofde men, en gaf dat niet zomaar weer prijs.Op andere plekken langs de Aa sprak men juist over beschermende krachten. Het water zou het land vruchtbaar houden en boerderijen beschermen tegen brand en ziekte, zolang men de beek met rust liet. Het dempen van een oude meander of het verleggen van de loop werd gezien als een daad die ongeluk kon brengen.Vandaag de dag stroomt de Ruiten Aa rustig door het landschap. De beek lijkt getemd, maar haar oude loop is nog steeds leesbaar in het land. En wie goed kijkt — of luistert — merkt dat sommige verhalen zich niet laten kanaliseren. Ze blijven meanderen, net als het water zelf.

Ruiten Aa

Water met een geheugen

De Witte Wieven – Verhalen uit de mistIn Westerwolde doen al eeuwen verhalen de ronde over de Witte Wieven. Ze zouden verschijnen in de vroege ochtend of bij schemering, als nevel boven heide en veld. Geen vaste gedaanten, maar lichte mistflarden die langzaam over het land bewegen.Volgens de overlevering waakten de Witte Wieven over deze plekken. Reizigers die zich rustig gedroegen en met respect hun weg vervolgden, zouden geen hinder ondervinden. Wie hen bespotte of roekeloos was, liep het risico te verdwalen of niet terug te keren. Zo kregen de verhalen een waarschuwende functie, vooral voor wie ’s nachts op pad ging.De angst voor de Witte Wieven zorgde ervoor dat bepaalde plekken werden gemeden. Vooral bij mist en donker bleef men liever thuis. De verhalen werden doorverteld bij het haardvuur en groeiden uit tot een vast onderdeel van het volksgeloof in deze streek.Later werd geprobeerd de verschijningen te verklaren. Mistbanken, lichtval en gassen uit natte gronden konden vreemde beelden oproepen. Toch verdwenen de verhalen niet. Voor veel bewoners bleef de gedachte bestaan dat het landschap meer herbergt dan wat zichtbaar is.Wie vandaag door Westerwolde trekt, ziet vooral rust en ruimte. Maar bij nevelig weer lijkt het soms alsof oude verhalen weer even tot leven komen — als herinnering aan een tijd waarin natuur en verbeelding nauw met elkaar verbonden waren.

De Witte Wieven van Westerwolde

Als je hier om je heen kijkt, zie je strakke lijnen, vruchtbare akkers en grazige weiden. Maar sluit je ogen even en luister. Ooit hoorde je hier alleen het zachte gesop van veenmos, het gekras van een raaf en het zware ademen van de aarde zelf. Je fietst over de bodem van wat ooit het grootste moeras van Noordwest-Europa was: het Bourtangermoeras.Dit was geen gewone modderpoel; het was een gigantisch, ondoordringbaar rijk van 1.600 vierkante kilometer. Voor koningen en generaals was het moeras een zegen én een vloek. Het was de perfecte natuurlijke verdedigingslinie: een vijandelijk leger kon niet vliegen en niet zwemmen, en in dit moeras kon je geen van beide. Wie van het pad afweek, werd simpelweg opgeslokt door de zwarte prut.Het moeras was de reden dat het noorden van Nederland eeuwenlang een soort 'eiland' was, alleen verbonden met de rest van de wereld via de smalle zandruggen (de tangen).In een landschap dat zo verraderlijk is, ontstaan vanzelf verhalen. De oude bewoners van de randen van het moeras waagden zich er liever niet in. Men zei dat de mistflarden die over het veen dansten in de schemering geen mist waren, maar de Witte Wieven.Het moeras was ook een schatkist van de eeuwigheid. Omdat er geen zuurstof in het veen komt, blijft alles wat erin valt perfect bewaard. Het moeras 'mummificeert' haar geheimen. Soms vonden veenarbeiders bij het afgraven niet alleen eeuwenoude boomstammen (het zwarte kienhout), maar ook veenlijken: mensen die duizenden jaren geleden in het moeras achterbleven, compleet met kleding en haar. Het moeras vergeet namelijk niets.Vanaf de 17e eeuw begon de mens de strijd tegen het water te winnen. Met de blote hand en de schop werd het "zwarte goud" (turf) uit de grond gestoken. Kanaal voor kanaal, snede voor snede werd het moeras getemd en rechtgetrokken tot de uitgestrekte Veenkoloniën die we nu kennen. De wildernis maakte plaats voor orde, de mystiek voor landbouw.Terwijl je hier fietst, besef dan dat je eigenlijk over een getemd monster rijdt. Op sommige plekken trilt de grond nog een beetje na, als een herinnering aan die tijd dat dit een onneembare wildernis was. De Witte Wieven zijn misschien verdwenen (toch?), maar de stilte van het moeras kun je hier en daar nog steeds horen.Leuk weetje voor onderweg:Soms zie je bij boerderijen nog grillige, zwarte wortels in de tuin liggen. Dat is kienhout: bomen die duizenden jaren onder het moeras hebben gelegen en nu door de ploeg naar boven zijn gekomen. Het zijn de 'botten' van het oude moeras.

Het Bourtangermoeras

De vloeibare grens

Zin in een extra stukje route? Neem hier dan de afslag richting het verhaal over De Hasseberg. Keer na jouw bezoek hier weer terug om verder te gaan op de hoofdroute.In totaal is deze route 2,1 km extra.

Aftakking route: De Hasseberg

Wil je jouw route vervolgen langs één van de meest historische plekken van Westerwolde? Dan wijkt de route vanaf hier een aantal kilometer af van de route langs de fietsknooppunten. Deze alternatieve route brengt je langs de Geselberg, waar heksenverbrandingen plaats hebben gevonden. Let op: hierdoor mis je het volksverhaal van Roege Wilt in Onstwedde. Na het bezoek aan de Geselberg gaat deze alternatieve route verder naar knooppunt 27, waar de route langs de fietsknooppunten verder vervolgd kan worden.

Alternatieve route: Geselberg

We zijn bijna aangekomen op het eind van de verhalenroute. Nog niet klaar met fietsen? Maak dan nog een een kleine omweg naar Abeltjeshuis, een plaats met slechts één huis en een rijke geschiedenis. Deze kleine toevoeging aan de route is 0,8 km heen en dus ook 0,8 kilometer terug. Geen zin in een extra stukje fietsen? Vervolg dan de route verder richting Bourtange, waar nog een aantal leuke verhalen op je wachten.

Extra route: Abeltjeshuis

Noordroute – Dwalen langs water, veen en oude grenzenDe noordroute voert je door het stille hart van Westerwolde, waar water en land al eeuwen met elkaar in gesprek zijn. Hier slingert de Ruiten Aa door een breed dal, gevormd door ijs, veen en tijd. De beek lijkt bescheiden, maar haar sporen zijn diep: oude meanders tekenen het landschap en vertellen hoe dit gebied ooit leefde met het water.Je fietst langs bossen die ouder zijn dan veel verhalen zelf. Restanten oerbos, natte velden en stille paden herinneren aan een tijd waarin het land nog niet werd gestuurd, maar gevolgd. Niet alles wat hier was, is nog zichtbaar — maar veel is voelbaar.Onderweg duiken verhalen op over:<ul><li>oude sagen en bijgeloof rond water en moeras</li><li>plaatsen waar natuur en geschiedenis elkaar raken</li><li>mensen die leefden met het land, en soms tegen het land</li><li>grenzen die vervaagden, zowel letterlijk als in verhalen</li></ul>De noordroute is geen tocht van snelheid, maar van aandacht. Wie hier fietst, merkt dat rust ruimte maakt voor herinnering. Soms lijkt het alsof het landschap zelf even iets wil zeggen — zacht, zonder haast.Fiets deze route niet om snel aan te komen, maar om te dwalen, te luisteren en het noorden van Westerwolde te leren kennen zoals het ooit was — en nog altijd is.

'Op de pedalen door verhalen' Noord

Om het verhaal over Kamp de Beetse te beleven dien je hier van de hoofdroute af te wijken. Kamp de Beetse ligt op 1,8 kilometer vanaf dit punt. Breng je een bezoek? Kom dan na dit bezoek terug op deze plek om verder te gaan over de hoofdroute.

Aftakking route: Kamp de Beetse

Zuidroute – Dwalen door veen, strijd en verhalenDe zuidroute neemt je mee door het ruigere deel van Westerwolde. Hier bepaalden veen, water en grenzen eeuwenlang het leven. Het landschap oogt rustig, maar onder die stilte schuilt een geschiedenis van strijd, overleven en bijgeloof.Je fietst langs plekken waar legers zich schuilhielden, waar smokkelaars hun weg kenden door het moeras en waar sagen ontstonden om het onverklaarbare een plek te geven. Dit is het land van opgehoogde wegen, verborgen paden en verhalen die fluisterend zijn doorgegeven.Onderweg kom je langs:<ul><li>oude verdedigingslinies en sporen van oorlog</li><li>grensverhalen vol smokkel en misleiding</li><li>mythen over lichten boven het veen en verdwijnende reizigers</li><li>plaatsen waar geschiedenis en verbeelding in elkaar overlopen</li></ul>De zuidroute vraagt om langzaam fietsen. Niet omdat het zwaar is, maar omdat dit landschap zich pas prijsgeeft aan wie de tijd neemt. Hier voelt vrijheid niet vanzelfsprekend — ze is bevochten, bewaakt en onthouden.Fiets deze route met open ogen, en laat het veen, het water en de verhalen je begeleiden door het zuidelijke hart van Westerwolde.